ENGELLİ ÇOCUĞU OLAN ÇALIŞANLARIN (MEMUR VE İŞÇİ ) HAKLARI (2026 GÜNCEL)
Engelli çocuğu olan çalışanın hakları,
- ➔ Özel sektör çalışanları açısından 4857 sayılı İş Kanunu ve 5510 sayılı Kanun çerçevesinde;
- ➔ Devlet memurları açısından ise 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 2010/2 sayılı Genelge ve Danıştay içtihatlarıyla şekillenmektedir.
Bu düzenlemeler; mazeret izni, refakat izni, gelir vergisi indirimi, çalışma saatlerinde esneklik, nöbet muafiyeti ve erken emeklilik gibi alanlarda ebeveynin bakım sorumluluğunu gözeten koruyucu bir yapı oluşturmayı amaçlamaktadır.
Özellikle engelli çocuğu olan memur hakları bakımından, idarenin takdir yetkisinin yargı kararlarıyla ciddi biçimde sınırlandırıldığı görülmektedir. Danıştay, refakat izni ve tayin hakkı gibi konularda çocuğun üstün yararını esas almakta; kadro yetersizliği veya hizmet gerekleri gibi gerekçelerle yapılan sınırlamaları hukuka aykırı kabul etmektedir.
Aynı şekilde ağır engelli çocuğu bulunan anneler için tanınan erken emeklilik hakkı, hem SGK’lı çalışanlar hem de memurlar açısından prim avantajı ve emeklilik yaşından indirim sağlayarak sosyal güvenlik sisteminde önemli bir destek mekanizması oluşturmaktadır. Tüm bu düzenlemelerin ortak hedefi, engelli çocuğun bakımını aksatmadan ebeveynin çalışma hayatına devam edebilmesini sağlamak ve aile bütünlüğünü korumaktır.
Aşağıda, 2026 yılı itibarıyla güncel uygulamalar sistematik biçimde ele alınmıştır.
Avukata Sor Hattı ➔ Tıklayın
İŞÇİLER İÇİN HAKLAR (4/A – 4/B KAPSAMINDA)
ÜCRETLİ MAZERET İZNİ HAKKI
4857 sayılı İş Kanunu Ek Madde 2 uyarınca, en az %70 oranında engelli veya süreğen hastalığı bulunan çocuğun tedavisi amacıyla, ebeveynlerden yalnızca biri tarafından kullanılmak üzere yılda 10 güne kadar ücretli mazeret izni verilmektedir. Bu düzenleme 6645 sayılı Kanun ile mevzuata eklenmiş olup, işverenin bu süre içinde ücret kesintisi yapması hukuka aykırıdır.
GELİR VERGİSİ İNDİRİMİ AVANTAJI
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 31. maddesi kapsamında, engelli çalışanlar ile bakmakla yükümlü olduğu engelli çocuğu bulunan ücretliler gelir vergisi indiriminden yararlanabilmektedir. Engellilik derecesine göre uygulanacak indirim tutarları her yıl Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenmekte ve doğrudan vergi matrahından düşülmektedir. Bu uygulama, çalışanların net ücretine doğrudan katkı sağlamaktadır.
AĞIR ENGELLİ ÇOCUĞU OLAN ANNELER İÇİN ERKEN EMEKLİLİK
5510 sayılı Kanun’un 28. maddesi, ağır engelli ve sürekli bakıma muhtaç çocuğu bulunan kadın sigortalılar için önemli bir sosyal güvenlik avantajı tanımaktadır. Bu düzenleme yalnızca anneler için geçerlidir ve babalar açısından uygulanmaz.
Bu kapsamda iki yönlü bir hak söz konusudur:
Prim Günlerine İlave Süre:1 Ekim 2008 tarihinden sonra geçen fiili çalışma sürelerinin dörtte biri (%25’i), toplam prim günlerine eklenir ve bu süreler çalışılmış gibi kabul edilir.
Emeklilik Yaşından İndirim: Prim günlerine eklenen süre kadar, emeklilik yaş haddinden de indirim yapılır. Böylece hem prim günü artar hem de emeklilik yaşı erkene çekilir.
Uygulamalı Örnek: Ağır engelli çocuğu bulunan Zeliş Hanım’ın 1 Ekim 2008 sonrası 10 yıl (120 ay) çalıştığı varsayıldığında, bu sürenin %25’i olan 30 ay prim günlerine eklenir. Böylece 120 ay fiili çalışma, 150 ay olarak değerlendirilir. Aynı şekilde emeklilik yaşı da 30 ay erkene çekilir. Sonuç olarak Zeliş Hanım hem daha fazla prim günü kazanmış sayılır hem de daha erken emekli olabilir.
İŞ GÜVENCESİ VE AYRIMCILIK YASAĞI
Engelli çocuğu bulunan çalışanların iş sözleşmelerinin sona erdirilmesi sürecinde ayrımcılık yasağı geçerlidir. Bu çalışanların engelli çocukları nedeniyle farklı muameleye tabi tutulması, işten çıkarılmaları ya da izin haklarının kısıtlanması hukuka aykırıdır. Ayrıca mazeret izni kullanılan süreler için ücret kesintisi yapılamaz.
ENGELLİ ÇALIŞTIRMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ
Özel sektörde 50 ve üzeri işçi çalıştıran işyerleri %3 oranında, kamu kurumları ise %4 oranında engelli personel çalıştırmakla yükümlüdür. Bu düzenleme, engellilerin istihdama katılımını artırmayı amaçlamaktadır.
DEVLET MEMURLARI İÇİN ENGELLİ ÇOCUK KAPSAMINDA SAĞLANAN HAKLAR
Engelli veya ağır engelli çocuğu bulunan devlet memurlarına ilişkin düzenlemeler; 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 5510 sayılı Kanun, 2010/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi, kurum içi uygulamalar ve Danıştay kararları doğrultusunda şekillenmiştir. Temel amaç, memurun bakım yükümlülüğünü aile bütünlüğü ile uyumlu biçimde yerine getirmesini sağlamaktır.
NÖBET MUAFİYETİ VE ÇALIŞMA SAATLERİNDE ESNEKLİK
2010/2 sayılı Genelge uyarınca, ağır engelli çocuğu bulunan memurlar;
- ➔ Gece nöbeti ve vardiya görevlerinden muaf tutulabilir,
- ➔ Çalışma saatleri çocuğun bakım ihtiyacına göre düzenlenir,
- ➔ Esnek olmayan ve mesai dışı görevlerin verilmemesi esastır.
Bu düzenlemeler amirin keyfi takdirine bırakılmamış, idareye yüklenen bir sorumluluk olarak kabul edilmiştir.
Danıştay 12. Daire (E.2013/7425 – K.2015/6227) kararında da, engelli yakını bulunan memurun çalışma düzeninin engelli bireyin üstün yararı gözetilerek planlanması gerektiği, idarenin sınırsız takdir yetkisine sahip olmadığı açıkça vurgulanmıştır.
YILLIK 10 GÜN ÜCRETLİ MAZERET İZNİ
Engelli veya %70 ve üzeri süreğen hastalığı bulunan çocuğun tedavisi için, ebeveynlerden biri tarafından yılda 10 güne kadar ücretli mazeret izni kullanılabilir. Bu hak, hem işçiler hem de memurlar açısından ortak bir düzenlemedir.
REFAKAT İZNİ (3 + 3 AY)
Çocuğun hayati risk taşıyan bir hastalığı bulunması ve tedavinin refakat gerektirmesi hâlinde memura:
- ➔ 3 aya kadar refakat izni,
- ➔ Gerekirse 3 ay daha uzatma,
olmak üzere toplamda 6 aya kadar ücretli izin verilir. Bu süre boyunca maaş ve özlük hakları korunur.
Danıştay içtihatları refakat iznini açık bir hak olarak kabul etmektedir. Sağlık kurulu raporu mevcutsa idarenin izin vermeme veya süreyi kısaltma yetkisi bulunmamaktadır.
ENGELLİ ÇOCUK NEDENİYLE TAYİN (YER DEĞİŞTİRME) HAKKI
657 sayılı Kanun Ek Madde 39 kapsamında, engelli çocuğun eğitim, rehabilitasyon veya tedavi ihtiyacının mevcut görev yerinde karşılanamaması hâlinde memur zorunlu yer değiştirme talebinde bulunabilir. Uygun boş kadro bulunması durumunda idare bu talebi karşılamakla yükümlüdür.
Danıştay kararlarında, personel ihtiyacı veya kadro yokluğu gerekçeleriyle yapılan ret işlemleri hukuka aykırı kabul edilmiştir. Engelli çocuğun üstün yararı, idari planlamanın önünde tutulmaktadır.
MEMURLAR İÇİN GELİR VERGİSİ İNDİRİMİ
Devlet memurları, kendi engellilikleri veya bakmakla yükümlü oldukları engelli çocukları nedeniyle Gelir Vergisi Kanunu madde 31 kapsamında gelir vergisi indiriminden yararlanabilir. Bu indirim doğrudan net maaşa yansır.
ENGELLİ ÇOCUĞU OLAN MEMUR ANNELER İÇİN ERKEN EMEKLİLİK
Ağır engelli çocuğu bulunan memur anneler de, tıpkı sigortalı çalışanlar gibi 5510 sayılı Kanun madde 28 kapsamında erken emeklilik hakkından yararlanır. Bu hak 657 sayılı Kanun’da düzenlenmemiş olmakla birlikte, memurlar da 5510 sayılı Kanun’a tabi olduklarından kapsam içindedir.
FAZLA MESAİ, HAFTA SONU VE RİSKLİ GÖREVLERDEN MUAFİYET
Birçok kamu kurumunda, engelli çocuğu bulunan memurlar için fazla mesai, hafta sonu görevi ve riskli görevlerin sınırlandırılmasına yönelik koruyucu uygulamalar bulunmaktadır. Bu düzenlemeler, bakım yükümlülüğü nedeniyle çalışma hayatında esneklik sağlamayı amaçlamaktadır.
EĞİTİM VE REHABİLİTASYON SÜREÇLERİNDE KOLAYLIK
Çocuğun özel eğitim veya terapi süreçlerine düzenli katılımının zorunlu olduğu hâllerde, ders saatlerinin kaydırılması, günün belirli bölümünde izinli sayılma veya esnek çalışma düzeni oluşturulması mümkündür. Bu uygulamalar, 2010/2 sayılı Genelge ile idareler açısından yükümlülük hâline getirilmiştir.
KONU HAKKINDA SIKÇA SORULAN SORULAR
1. Engelli çocuğu olan çalışanın hakları nelerdir?
➜ Engelli çocuğu olan çalışanlar açısından mazeret izni, gelir vergisi indirimi, ayrımcılık yasağı ve ağır engelli çocuk bulunması hâlinde erken emeklilik gibi haklar tanınmaktadır. Bu haklar 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat çerçevesinde düzenlenmiş olup çalışanın hem gelirini hem de iş güvencesini korumayı amaçlar.
2. Engelli çocuğu olan çalışan yıllık kaç gün mazeret izni kullanabilir?
➜ En az %70 oranında engelli veya süreğen hastalığı bulunan çocuğun tedavisi için ebeveynlerden biri yılda 10 güne kadar ücretli mazeret izni kullanabilir ve bu süre içinde ücret kesintisi yapılamaz.
3. Bu mazeret izni hem işçiler hem memurlar için geçerli midir?
➜ Evet, 6645 sayılı Kanun ile düzenlenen 10 günlük mazeret izni hem SGK’lı çalışanlar hem de devlet memurları açısından geçerli olup ortak bir haktır.
4. Engelli çocuğu olan çalışan gelir vergisi indiriminden yararlanabilir mi?
➜ Bakmakla yükümlü olduğu engelli çocuğu bulunan çalışanlar, Gelir Vergisi Kanunu madde 31 kapsamında gelir vergisi indiriminden yararlanabilir ve bu indirim net maaşa doğrudan yansır.
5. Engelli çocuğu olan memurların gelir vergisi indirimi hakkı var mı?
➜ Devlet memurları da, engelli çocukları nedeniyle gelir vergisi indiriminden yararlanabilir ve bu hak hem kamu hem özel sektör çalışanları için eşit şekilde uygulanır.
6. Ağır engelli çocuğu olan anneler için erken emeklilik nasıl uygulanır?
➜ 5510 sayılı Kanun uyarınca ağır engelli çocuğu bulunan annelerin 1 Ekim 2008 sonrası çalışma sürelerinin %25’i prim günlerine eklenir ve eklenen süre kadar emeklilik yaşından indirim yapılır.
7. Erken emeklilik hakkı babalar için de geçerli midir?
➜ Hayır, ağır engelli çocuğa bağlı erken emeklilik hakkı yalnızca anneler için düzenlenmiştir ve babalar bu haktan yararlanamaz.
8. Engelli çocuğu olan memur anneler de erken emeklilikten yararlanabilir mi?
➜ Evet, memurlar da 5510 sayılı Kanun’a tabi olduklarından ağır engelli çocuğu bulunan memur anneler erken emeklilik hakkından yararlanabilir.
9. Refakat izni nedir ve kimler kullanabilir?
➜ Çocuğun hayati risk taşıyan bir hastalığı bulunması hâlinde, devlet memurlarına 3 ay + 3 ay olmak üzere toplam 6 aya kadar ücretli refakat izni verilir ve bu süre boyunca maaş ile özlük hakları korunur.
10. Refakat izni idarenin takdirine bağlı mıdır?
➜ Hayır, Danıştay kararlarına göre sağlık kurulu raporu mevcutsa refakat izni bir hak olup idarenin takdir yetkisi bulunmamaktadır.
11. Refakat izni süresi idare tarafından kısaltılabilir mi?
➜ Hayır, raporda belirtilen süre bağlayıcıdır ve idarenin izin süresini keyfi şekilde kısaltması hukuka aykırıdır.
12. Engelli çocuğu olan memur tayin isteyebilir mi?
➜ Engelli çocuğun eğitimi, rehabilitasyonu veya tedavisinin mevcut görev yerinde karşılanamaması hâlinde memur, 657 sayılı Kanun Ek Madde 39 uyarınca zorunlu yer değiştirme talep edebilir.
13. Tayin talebi kadro yokluğu gerekçesiyle reddedilebilir mi?
➜ Danıştay içtihatlarına göre engelli çocuğun üstün yararı esas olup, kadro yokluğu veya personel ihtiyacı gerekçesiyle tayin talebinin reddedilmesi hukuka aykırıdır.
14. Engelli çocuğu olan memurlar nöbet tutmak zorunda mı?
➜ Ağır engelli çocuğu bulunan memurlar, gece nöbeti ve vardiya görevlerinden muaf tutulabilir ve çalışma saatleri çocuğun bakım ihtiyacına göre düzenlenir.
15. Çalışma saatlerinde esneklik sağlanması zorunlu mudur?
➜ 2010/2 sayılı Genelge uyarınca idareler, engelli çocuğu bulunan memurlar için çalışma saatlerinde esneklik sağlamakla yükümlüdür.
16. Engelli çocuğu olan çalışan işten çıkarılabilir mi?
➜ Engelli çocuğu nedeniyle bir çalışanın işten çıkarılması ayrımcılık yasağına aykırıdır ve hukuka uygun kabul edilmez.
17. İşveren mazeret izni süresince ücret kesintisi yapabilir mi?
➜ Hayır, mazeret izni ücretli bir izin olup işverenin bu süre için ücret kesintisi yapması yasaktır.
18. Engelli çalıştırma zorunluluğu nedir?
➜ Özel sektörde 50 ve üzeri işçi çalıştıran işyerleri %3, kamu kurumları ise %4 oranında engelli çalıştırmakla yükümlüdür.
19. Danıştay kararları engelli çocuğu olan çalışanlar için neden önemlidir? ➜ Danıştay kararları, refakat izni, tayin hakkı ve çalışma düzeni gibi konularda idarenin takdir yetkisini daraltarak çalışan lehine bağlayıcı uygulamalar geliştirmiştir.
20. Bu düzenlemelerin temel amacı nedir?
➜ Engelli çocuğu olan çalışanlara tanınan tüm bu hakların ortak amacı, çocuğun bakımını aksatmadan ebeveynin çalışma hayatına devam edebilmesini sağlamak ve aile bütünlüğünü korumaktır.
MİMOZA HUKUK BÜROSU OLARAK HUKUKİ HİZMETLERİMİZ
Mimoza Hukuk Bürosu olarak; engelli çocuğu olan çalışanın hakları, engelli çocuğu olan memur hakları, erken emeklilik, refakat izni, tayin hakkı, gelir vergisi indirimi ve SGK uygulamaları başta olmak üzere çalışma hayatından doğan tüm uyuşmazlıklarda müvekkillerimize kapsamlı hukuki danışmanlık ve dava hizmeti sunmaktayız. İş Kanunu, 5510 sayılı Kanun ve 657 sayılı Kanun çerçevesinde idari başvuruların yapılması, hak kayıplarının önlenmesi, dava ve itiraz süreçlerinin yürütülmesi ile Danıştay ve Yargıtay içtihatları doğrultusunda etkin temsil sağlanması temel hizmet alanlarımız arasındadır. Amacımız, müvekkillerimizin sosyal güvenlik ve çalışma hayatındaki haklarını doğru, güncel ve etkili biçimde korumaktır.
İSTANBUL AVUKAT İLETİŞİM BİLGİLERİ
| İstanbul Avukatı | Fatma Türkan Kamış |
| Telefon | 0532 685 61 40 |
| Adres | AC MOMENT PLAZA / Soğanlık Yeni Mah. Baltacı Mehmet Paşa Sk. B Blok Kat:18 D No:152, Kartal / İstanbul |
| mimozahukuk@gmail.com | |
| Hizmet Alanları | Ceza, Boşanma, Kira, Gayrimenkul, İcra, Ticaret, Yabancılar, İş Hukuku |
| Avukata Sor Hattı | ➔ Tıklayın |
SONUÇ
Engelli çocuğu bulunan çalışanlara yönelik yasal düzenlemeler, son yıllarda hem özel sektör hem de kamu çalışanları açısından önemli ölçüde güçlendirilmiştir. Mazeret izni, refakat izni, gelir vergisi indirimi, tayin hakkı, çalışma saatlerinde esneklik ve erken emeklilik gibi haklar, çocuğun bakım ihtiyacı esas alınarak geniş yorumlanmaktadır.
Engelli çocuğu bulunan çalışanlara tanınan haklar, hem özel sektör hem de kamu çalışanları açısından sosyal devlet ilkesinin somut bir yansımasıdır. Engelli çocuğu olan çalışanın hakları, 4857 sayılı İş Kanunu ve 5510 sayılı Kanun kapsamında mazeret izni, gelir vergisi indirimi ve erken emeklilik gibi önemli güvencelerle desteklenirken; engelli çocuğu olan memur hakları ise 657 sayılı Kanun, ilgili genelgeler ve yargı içtihatlarıyla daha geniş bir koruma alanı oluşturmaktadır. Özellikle refakat izni, nöbet muafiyeti, çalışma saatlerinde esneklik ve tayin hakkı gibi düzenlemeler, ebeveynin bakım yükümlülüğü ile çalışma hayatını birlikte sürdürebilmesini hedeflemektedir.
Sonuç olarak, erken emeklilikten gelir vergisi indirimine, SGK uygulamalarından memurlar için tayin hakkına kadar uzanan bu koruyucu yapı; engelli çocuğu olan ailelerin hem sosyal güvenlik sisteminde hem de çalışma yaşamında daha güvenceli bir konumda yer almasını amaçlamakta ve gelişen mevzuat ile yargı kararları sayesinde her geçen yıl daha da güçlenmektedir. Danıştay içtihatları, özellikle yer değiştirme ve refakat izni konularında idarenin takdir yetkisini ciddi biçimde sınırlandırmış; engelli çocuğun üstün yararını idari işlemlerde temel kriter hâline getirmiştir.
