İŞÇİNİN AYNI ANDA BİRDEN FAZLA İŞYERİNDE SİGORTALI ÇALIŞMASI VE HAKLI FESİH
4/a kapsamında sigortalı olarak çalışan kişiler (eski adıyla SSK’lılar), aynı ay içerisinde birden fazla işyerinde çalışabilir. Sosyal güvenlik mevzuatı, bir sigortalının aynı dönemde birden fazla işverenle hizmet sözleşmesi kurmasına engel koymamıştır. Bu nedenle bir kişi iki farklı işyerinden ücret alabilir ve her iki işveren de kendi yönünden SGK’ya bildirim yapmakla yükümlüdür.
Ancak bu serbestliğin sınırları bulunmaktadır. Bir ay içerisinde bildirilebilecek prim günü sayısı en fazla 30 gündür. Farklı işverenlerden yapılan bildirimlerin toplamı 30 günü aşsa bile, SGK kayıtlarında gün sayısı 30 gün olarak kabul edilir. Bunun nedeni sosyal güvenlik sisteminde bir ayın teknik olarak 30 gün, bir yılın ise 360 gün üzerinden değerlendirilmesidir.
Ayrıca iki işyerinde çalışılan sürelerin toplamı haftalık 45 saati aşamaz. Aksi durum, hem iş hukuku hem de sosyal güvenlik denetimleri açısından risk doğurur.
Diğer taraftan işçinin birden fazla işyerinde çalışmasının, işveren açısından haklı fesih nedeni oluşturup oluşturmayacağı hususları, mevzuat ve Yargıtay içtihatları birlikte değerlendirilerek ele alınmalıdır.
PRİME ESAS KAZANÇ SINIRI VE BİRDEN FAZLA İŞYERİNDE ÇALIŞMA
Birden fazla işyerinde çalışan sigortalılar açısından en önemli sınırlamalardan biri prime esas kazanç (PEK) üst sınırıdır. Prime esas kazanç, asgari ücretin 7,5 katı olarak belirlenir ve her yıl asgari ücret artışına bağlı olarak güncellenir. 2012/03 sayılı SGK Genelgesi’nde yer alan 6.113,40 TL tutarı tarihsel bir örnek olmakla birlikte, sistemin mantığı bugün de aynen geçerlidir.
Aynı ay içinde birden fazla işverenden ücret alan sigortalının, bu işverenlerden bildirilen kazançlarının toplamı PEK üst sınırını aşamaz. Aşması hâlinde, üst sınırı geçen kısım prim hesabına dahil edilmez.
Bu durum fazla prim ödemesi sonucunu doğurur ve sigortalı açısından prim iadesi hakkını gündeme getirir.
BİRDEN FAZLA İŞVERENE BAĞLI OLARAK HİZMET AKDİYLE ÇALIŞMA
Bir sigortalının birden fazla işveren yanında iş sözleşmesine tabi olarak çalışması hâlinde ise durum farklıdır. Bu durumda, sigortalıyı çalıştıran tüm işverenler, kendi yanlarında geçen çalışma süresi kadar sigortalıyı SGK’ya bildirmek ve primlerini ödemek zorundadır.
Sigortalının başka bir işveren yanında zaten sigortalı olması, ikinci işveren açısından bildirim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Her işveren, kendi çalıştırdığı süreye ilişkin olarak SGK’ya ayrı ayrı bildirim yapmakla yükümlüdür. Aksi hâlde, sigortasız işçi çalıştırma hükümleri uygulanır.
Örneğin; gündüz apartman görevlisi olarak çalışan, gece ise taksi şoförlüğü yapan bir işçi için hem apartman yönetimi hem de taksi sahibi, çalıştırdıkları süre kadar sigortalı bildirim yapmak zorundadır. Aynı şekilde bir işçinin günün bir bölümünde danışman, kalan kısmında sekreter olarak çalışması hâlinde, her iki işverenin de sigorta bildirim yükümlülüğü bulunmaktadır.
İŞÇİNİN BAŞKA BİR İŞYERİNDE ÇALIŞMASI İÇİN İZİN ALMASI GEREKİR Mİ?
İşçinin aynı anda birden fazla işyerinde çalışabilmesi ve bu işyerlerinin her birinde sigortalı gösterilmesi için işverenlerinden ayrıca izin alması gerekmez. Ancak işçinin, işverenden habersiz şekilde başka bir işyerinde çalışması ve bu durumun işveren tarafından sonradan öğrenilmesi hâlinde, işveren açısından haklı fesih tartışması gündeme gelebilir.
Bununla birlikte, işçinin çalışma saatleri dışında veya yıllık izin döneminde başka bir işte çalışması, tek başına haklı fesih nedeni olarak kabul edilmemektedir. Yargıtay, bu durumun işveren açısından güven sarsıcı nitelik taşıyabileceğini kabul etmekle birlikte, doğrudan haklı fesih nedeni oluşturmadığı yönünde kararlar vermektedir.
İŞVERENİN UZUN SÜRE SESSİZ KALMASI HAKLI FESİH HAKKINI ORTADAN KALDIRIR MI?
İşverenin, işçinin uzun süredir birden fazla işyerinde çalıştığını bilmesine veya bilebilecek durumda olmasına rağmen bu duruma uzun süre ses çıkarmaması hâlinde, sonradan bu gerekçeye dayanarak iş akdini haklı nedenle feshetmesi Yargıtay tarafından kötü niyetli kabul edilmektedir. İşverenin bu durumu yıllarca fark etmemesi, hayatın olağan akışına aykırı sayılmaktadır.
Bu iddianın ileri sürülebilmesi için işverenin somut ve yazılı delillerle durumu ispat etmesi gerekir. Tanık anlatımları tek başına yeterli kabul edilmemekte, aksi hâlde bu iddia mahkemece dikkate alınmamaktadır.
FAZLA PRİM ÖDEMESİ VE PRİM İADESİ HAKKI
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 82’nci maddesi, birden fazla işte çalışılması nedeniyle prime esas kazanç üst sınırının aşılması durumunda ödenen primlerin iadesini düzenlemektedir. Bu düzenleme, sigortalının gereksiz prim yükü altında kalmasını önlemeyi amaçlamaktadır.
Kanuna göre fazla prim iadesi ancak sigortalının talebi üzerine yapılır. SGK, resen iade işlemi gerçekleştirmez. İade edilecek tutar, yalnızca sigortalının kendi prim hissesi oranındadır. İşveren payı iade edilmez. Ayrıca iade edilen primler için faiz, gecikme zammı veya herhangi bir ek ödeme yapılmaz.
Talep üzerine yapılan bu iade işleminin, SGK tarafından en geç talep tarihini izleyen ay içinde tamamlanması gerekir. Uygulamada pek çok sigortalı, bu talebi yapmadığı için fazla ödenen primlerini geri alamamaktadır. Yargı kararları da prim iadesinin mutlaka sigortalı başvurusu ile mümkün olduğunu açıkça teyit etmektedir.
ÇOKLU ÇALIŞMANIN EMEKLİLİK VE EMEKLİ AYLIĞINA ETKİSİ
Sigortalının aynı ay içinde birden fazla işverence bildirilmesi, hem prim günlerinin 30 güne tamamlanması hem de prime esas kazancın yükselmesi bakımından avantaj sağlayabilir. Zira emeklilik aylığının bağlanmasında ve miktarının belirlenmesinde, toplam prim günü ve prime esas kazanç önemli rol oynamaktadır. Ancak bu avantaj, prime esas kazanç üst sınırı ve 30 gün kuralı ile sınırlıdır.
EMEKLİLERİN ÇALIŞMAYA DEVAM ETMESİ VE SGDP UYGULAMASI
Emekli olduktan sonra çalışmaya devam eden kişiler bakımından sistem, Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP) üzerinden işlemektedir. Emeklilerin çalışma biçimine göre farklı SGDP rejimleri uygulanmaktadır.
EMEKLİLERİN ÖZEL SEKTÖRDE İŞÇİ OLARAK ÇALIŞMASI
Emekli aylığı almakta olan bir kişi, özel sektöre ait bir işyerinde 4/a kapsamında işçi olarak çalışmaya başlarsa, emekli aylığı kesilmez. Bu durumda SGDP, işveren tarafından ödenir ve sigortalının ücretinden herhangi bir kesinti yapılmaz. Bu sistem, emeklilerin bilgi ve tecrübelerinin işgücü piyasasında değerlendirilmesini teşvik eden bir yapı olarak tasarlanmıştır.
EMEKLİLERİN VERGİ MÜKELLEFİ VEYA ŞİRKET ORTAĞI OLMASI
Emekli bir kişinin vergi mükellefi olarak faaliyet göstermesi ya da şirket ortağı olması hâlinde, kişi 4/b kapsamında değerlendirilir. Bu durumda emekli aylığından yüzde 15 oranında SGDP kesintisi yapılır. Kesinti, bu faaliyetin devam ettiği süre boyunca uygulanır.
HEM İŞÇİ HEM ŞİRKET ORTAĞI OLAN EMEKLİLERDE SGDP
Mevzuat, aynı kişi üzerinden iki kez SGDP alınmasını açıkça yasaklamaktadır. Emekli bir kişi hem özel sektörde işçi olarak çalışıyor hem de vergi mükellefi ya da şirket ortağıysa, SGDP yalnızca tek statü üzerinden uygulanır. SGK uygulamasına göre kişi 4/a kapsamında çalışıyorsa, 4/b yönünden emekli aylığından yapılan kesinti durdurulur ve SGDP yalnızca işveren tarafından ödenir. Bu düzenleme, mükerrer prim yükümlülüğünü önlemeye yöneliktir.
2008 SOSYAL GÜVENLİK REFORMU VE BİRDEN FAZLA İŞYERİNDE ÇALIŞMA
2008 yılında yürürlüğe giren sosyal güvenlik reformu ile birlikte sigortalılık statüleri ve prim tahsil sistemi köklü biçimde yeniden düzenlenmiştir. 2008 öncesi sigortalı olanlar geçiş hükümlerine tabi tutulmuş, 2008 sonrası ilk defa sigortalı olanlar ise tek çatı altında standart bir sisteme dahil edilmiştir.
Ancak birden fazla işte çalışma, prime esas kazanç hesaplaması, gün birleştirme ve üst sınır uygulamaları bakımından 2008 öncesi ve sonrası arasında bir ayrım yapılmamaktadır. Bu alanlarda tek tip bir sistem işletilmekte, farklılık yalnızca emeklilik koşullarının belirlenmesinde ortaya çıkmaktadır.
UYGULAMADA SIK KARŞILAŞILAN HATALAR VE DENETİM RİSKLERİ
Mevzuat açık olmasına rağmen uygulamada çeşitli teknik hatalarla karşılaşılmaktadır. En yaygın sorunlardan biri, emekli şirket ortaklarının fiilen işçi gibi çalışmasına rağmen yanlış sigortalılık statüsünde bildirilmesidir. Bu durum SGK denetimlerinde idari para cezası riskini doğurur.
Bir diğer önemli sorun, aynı kişi için hem 4/a hem 4/b kapsamında SGDP kesintisi yapılmasıdır. Bu mükerrer kesinti sigortalı açısından haksız sonuçlar yaratmaktadır. Ayrıca prime esas kazanç tavanının dikkate alınmaması, bordro yazılımlarının bu kontrolü yapmaması veya işverenlerin ihmali nedeniyle gereksiz prim ödemelerine yol açmaktadır.
Fiilen mümkün olmayan çalışma sürelerinin bildirilmesi ve fazla gün gösterilmesi ise SGK’nın çapraz denetimlerinde önemli bir risk alanı oluşturmaktadır.
DİJİTAL DENETİM SİSTEMLERİ VE GELECEKTEKİ BEKLENTİLER
SGK’nın dijital denetim altyapısı, VEDAS ve çapraz kontrol analizleri gibi sistemler sayesinde önemli ölçüde güçlenmiştir. Bu altyapı, birden fazla işverenden yapılan bildirimlerin otomatik olarak eşleştirilmesini mümkün kılmakta; prime esas kazanç tavanı aşımı, çifte SGDP kesintisi ve yanlış statü bildirimi gibi hususların daha kolay tespit edilmesini sağlamaktadır.
Kurum bünyesinde, PEK üst sınırının yıllık bazda yeniden yapılandırılması ve SGDP sisteminin sadeleştirilmesine yönelik çalışmalar da gündemde yer almaktadır.
KONU HAKKINDA SIKÇA SORULAN SORULAR
1. Aynı anda iki yerde sigortalı çalışmak mümkün mü?
Evet, 4/a kapsamında sigortalı olan bir kişi aynı ay içinde birden fazla işyerinde çalışabilir ve her işveren kendi çalışması için SGK bildirimi yapmakla yükümlüdür. Ancak bu durum, aylık 30 gün sınırı ve prime esas kazanç üst sınırı gibi sosyal güvenlik kurallarıyla sınırlandırılmıştır.
2. İşçinin başka bir işyerinde çalışması işveren açısından haklı fesih nedeni midir?
İşçinin başka bir işyerinde çalışması tek başına haklı fesih nedeni oluşturmaz. Ancak bu durumun işverenden gizlenmesi, işverenin güvenini sarsıcı nitelik taşıması hâlinde haklı fesih tartışması gündeme gelebilir. Yargıtay uygulamasında her somut olay ayrı değerlendirilir.
3. İşçinin çalışma saatleri dışında başka bir işte çalışması yasak mıdır?
Hayır, işçinin çalışma saatleri dışında veya yıllık izin döneminde başka bir işte çalışması kural olarak yasak değildir. Yargıtay kararlarında bu durumun tek başına haklı fesih nedeni oluşturmadığı açıkça kabul edilmektedir.
4. İşveren işçinin ikinci işini uzun süre bilip ses çıkarmazsa ne olur?
İşverenin işçinin birden fazla işyerinde çalıştığını uzun süre bilmesine rağmen sessiz kalması hâlinde, sonradan bu duruma dayanarak yapılan haklı fesih kötü niyetli sayılmaktadır. Yargıtay, bu durumda işverenin fesih hakkını kaybettiğini kabul etmektedir.
5. İki işyerinden bildirilen prim günleri 30 günü aşarsa ne olur?
Farklı işverenlerden yapılan bildirimlerin toplamı 30 günü aşsa bile SGK kayıtlarında ay 30 gün olarak kabul edilir. Sosyal güvenlik mevzuatına göre bir ay 30 günden, bir yıl ise 360 günden fazla olamaz.
6. Aynı ay içinde iki işte çalışırken haftalık çalışma süresi sınırı var mı?
Evet, iki işyerinde yapılan çalışmaların toplamı haftalık 45 saati aşamaz. Bu sınırın aşılması hâlinde iş hukuku ve SGK denetimleri açısından risk ortaya çıkar.
7. Prime esas kazanç (PEK) nedir ve neden önemlidir?
Prime esas kazanç, sigorta primlerinin hesaplandığı brüt kazançtır. Birden fazla işyerinde çalışanlar için PEK, tüm kazançların toplamı üzerinden değerlendirilir ve belirlenen üst sınırı aşamaz.
8. Prime esas kazanç üst sınırı aşılırsa ne olur?
Birden fazla işyerinden elde edilen kazançlar PEK üst sınırını aşarsa, aşan kısım üzerinden prim alınmaz. Bu durumda fazla ödenmiş primler için prim iadesi hakkı doğar.
9. Fazla ödenen primler otomatik olarak iade edilir mi?
Hayır, SGK fazla prim iadesini kendiliğinden yapmaz. Sigortalının yazılı talepte bulunması gerekir; aksi hâlde fazla ödenen primler iade edilmez.
10. Fazla prim iadesi hangi tutarlar için yapılır?
İade yalnızca sigortalının kendi prim hissesi için yapılır. İşveren payı iade edilmez ve iade edilen tutarlar için faiz veya gecikme zammı ödenmez.
11. Fazla prim iadesi ne kadar sürede yapılır?
Sigortalının başvurusu üzerine SGK, iade işlemini en geç talep tarihini izleyen ay içinde tamamlamak zorundadır.
12. Emekli olup özel sektörde çalışmak emekli aylığını keser mi?
Hayır, emekli bir kişi özel sektörde 4/a kapsamında işçi olarak çalışırsa emekli aylığı kesilmez. Bu durumda Sosyal Güvenlik Destek Primi işveren tarafından ödenir.
13. Emekli işçiden SGDP kesintisi yapılır mı?
Emekli olup işçi olarak çalışan kişilerin ücretinden SGDP kesilmez. SGDP yalnızca işveren tarafından ödenir.
14. Emekli olup vergi mükellefi olanlardan SGDP kesilir mi?
Evet, emekli olup vergi mükellefi veya şirket ortağı olarak faaliyet gösteren kişiler 4/b kapsamında değerlendirilir ve emekli aylıklarından yüzde 15 oranında SGDP kesilir.
15. Hem işçi hem şirket ortağı olan emeklilerden iki kez SGDP alınır mı?
Hayır, mevzuat aynı kişi üzerinden iki kez SGDP alınmasını yasaklamıştır. Kişi 4/a kapsamında çalışıyorsa, 4/b yönünden yapılan kesinti durdurulur.
16. Yanlış sigortalılık statüsü bildirilirse ne olur?
Emekli şirket ortaklarının fiilen işçi gibi çalışmasına rağmen yanlış statüde bildirilmesi hâlinde SGK tarafından idari para cezası ve prim farkı tahakkuku yapılabilir.
17. SGK fazla gün bildirimi tespit ederse ne yapar?
Fiilen mümkün olmayan çalışma süreleri veya fazla gün bildirimi SGK denetimlerinde tespit edilirse, kayıtlar düzeltilir ve işveren hakkında yaptırım uygulanabilir.
18. 2008 öncesi ve sonrası sigortalılar için çoklu çalışma kuralları farklı mı?
Hayır, prime esas kazanç hesaplaması, gün birleştirme ve üst sınır uygulaması bakımından 2008 öncesi ve sonrası ayrımı yapılmaz. Farklılık yalnızca emeklilik şartlarında ortaya çıkar.
19. İki işyerinde çalışmak emeklilik gün sayısını artırır mı?
Hayır, aynı ay içinde kaç işyerinde çalışılırsa çalışılsın, emeklilik açısından en fazla 30 gün kazanılır. Bir ayda 30 günden fazla prim günü kazanılması mümkün değildir.
20. Bordro yazılımlarında en sık yapılan hata nedir?
En yaygın hata, prime esas kazanç tavanının dikkate alınmaması ve bu nedenle sigortalı adına gereksiz prim ödenmesidir. Bu durum prim iadesi sürecini zorunlu kılar.
21. SGK dijital denetimleri çoklu çalışmayı nasıl etkiliyor?
SGK’nın dijital denetim sistemleri, birden fazla işverenden yapılan bildirimleri otomatik olarak eşleştirerek PEK aşımı, çifte SGDP ve yanlış statü bildirimlerini daha hızlı tespit etmektedir.
22. Aynı ayda iki işyerinden maaş almak hukuka aykırı mıdır?
Hayır, hukuka aykırı değildir. Ancak çalışma süreleri, gün sayısı ve prime esas kazanç sınırları aşılmamalıdır; aksi hâlde idari ve mali sonuçlar doğabilir.
23. Çoklu işte çalışmada sigortalıların en çok dikkat etmesi gereken husus nedir?
Sigortalıların en çok dikkat etmesi gereken konu, prime esas kazanç üst sınırının aşılıp aşılmadığını takip etmek, fazla prim ödemesi varsa süresinde iade talebinde bulunmak ve emekliyseniz SGDP’nin mükerrer uygulanmadığından emin olmaktır.
24. Birden fazla işyerinde çalışmak emeklilik gün sayısını artırır mı?
Birden fazla işyerinde çalışılması, aynı ay içinde kazanılabilecek prim gün sayısını 30 günün üzerine çıkarmaz. Ancak prime esas kazancın yükselmesi, emeklilik maaşının miktarını etkileyebilir.
25. Sigorta bildirimi yapılmayan ikinci iş ne gibi sonuçlar doğurur?
İkinci işverenin sigorta bildirimi yapmaması hâlinde, bu durum sigortasız işçi çalıştırma olarak değerlendirilir ve işveren hakkında idari para cezası ile prim farkı tahakkuku uygulanabilir.
26. İşveren işçinin başka bir işte çalıştığını nasıl ispatlamak zorundadır?
İşveren, işçinin başka bir işyerinde çalıştığını iddia ediyorsa bunu somut ve yazılı delillerle ispatlamak zorundadır. Yargıtay uygulamasında tanık beyanları tek başına yeterli kabul edilmemekte, ispat yükü işveren üzerinde bulunmaktadır.
MİMOZA HUKUK BÜROSU OLARAK HUKUKİ HİZMETLERİMİZ
Mimoza Hukuk Bürosu olarak; aynı anda iki yerde sigortalı çalışma, prime esas kazanç üst sınırı, fazla prim iadesi, SGK bildirimi, emeklilerin çalışması, Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP), yanlış sigortalılık statüsü ve iki işyerinde çalışan işçinin haklı işten çıkarılıp çıkarılamayacağı gibi sosyal güvenlik ve iş hukuku uygulamalarında ortaya çıkan uyuşmazlıklarda müvekkillerimize kapsamlı hukuki danışmanlık ve dava hizmeti sunmaktayız. Çoklu işte çalışma nedeniyle doğan hak kayıplarının önlenmesi, fazla ödenen primlerin iadesi sürecinin yürütülmesi, emekliler açısından SGDP’nin mükerrer uygulanmasının engellenmesi ve SGK denetimlerine karşı hukuki savunmanın oluşturulması, büromuzun yoğun şekilde çalıştığı alanlar arasında yer almaktadır. Mevzuat, SGK genelgeleri ve güncel uygulamalar ışığında, hem bireysel hem kurumsal müvekkiller için hukuki riskleri en aza indirmeyi amaçlayan çözümler üretmekteyiz.
İSTANBUL AVUKAT İLETİŞİM BİLGİLERİ
| İstanbul Avukatı | Fatma Türkan Kamış |
| Telefon | 0532 685 61 40 |
| Adres | AC MOMENT PLAZA / Soğanlık Yeni Mah. Baltacı Mehmet Paşa Sk. B Blok Kat:18 D No:152, Kartal / İstanbul |
| mimozahukuk@gmail.com | |
| Hizmet Alanları | Ceza, Boşanma, Kira, Gayrimenkul, İcra, Ticaret, Yabancılar, İş Hukuku |
| Avukata Sor Hattı | ➔ Tıklayın |
GENEL DEĞERLENDİRME
Türkiye’de 4/a sigortalılarının aynı dönemde birden fazla işte çalışması hukuken mümkündür. Ancak bu imkân, gün sayısı, prime esas kazanç tavanı ve destek primi gibi mekanizmalarla sınırlandırılmıştır. Emeklilerin çalışma rejimi ise hem istihdamı destekleyen hem de sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliğini gözeten dengeli bir yapı üzerine kurulmuştur.
Uygulamada yaşanan sorunların büyük bölümü, teknik hatalardan ve mevzuatın yeterince bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Dijital denetim sistemlerinin gelişmesiyle birlikte, bu alanda daha şeffaf ve öngörülebilir bir uygulama sürecine geçilmesi beklenmektedir.
Birden fazla işte çalışma, 4/a sigortalılar açısından mevzuata aykırı olmayıp; aynı anda iki yerde sigortalı çalışma, prime esas kazanç üst sınırı, aylık 30 gün kuralı, fazla prim iadesi, SGK bildirimi, emeklilerin çalışması ve Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP) gibi kurallarla dengelenmiş bir sistem içinde yürütülmektedir. 5510 sayılı Kanun ve SGK uygulamaları, çoklu işveren ilişkilerinde hem sigortalının hak kaybına uğramasını önlemeyi hem de sosyal güvenlik fonlarının sürdürülebilirliğini sağlamayı amaçlamaktadır.
Uygulamada karşılaşılan sorunların büyük bölümü, yanlış sigortalılık statüsü bildirimi, prime esas kazanç tavanının dikkate alınmaması ve SGDP’nin mükerrer uygulanmasından kaynaklanmakta; dijital denetim altyapısı ve çapraz kontroller bu riskleri giderek azaltmaktadır. Bu çerçevede makale, sigortalıların, işverenlerin ve emeklilerin çoklu çalışma ilişkilerinde hangi sınırlar içinde hareket etmesi gerektiğini bütüncül ve güncel bir perspektifle ortaya koymaktadır.
