İŞÇİNİN GECE ÇALIŞMA SAATLERİ
GECE VARDİYASI VE FAZLA MESAİ
Gece çalışması, “20:00–06:00 arası” gece döneminde yürütülen çalışmayı ifade eder ve kural olarak gece vardiyası 7,5 saat ile sınırlandırılır; bu sınırın aşılması çoğu uyuşmazlıkta fazla mesai ücreti ve fazla çalışma hesabı tartışmasını doğurur. Özellikle turizm, özel güvenlik ve sağlık gibi kesintisiz hizmetin bulunduğu alanlarda yazılı onay şartıyla 7,5 saatin üzerinde çalışma gündeme gelebilse de, uygulamada hem haftalık 45 saat ölçütü hem de günlük 11 saat üst sınırı dikkate alınır; ayrıca postalar halinde çalışmada vardiya düzeni, 11 saat kesintisiz dinlenme, ara dinlenmesi, hafta tatili 24 saat kuralı ve gece çalışmasının “çalışma süresinin yarısından fazlası geceye denk gelirse” gece sayılması gibi ölçütler uyuşmazlıkların temelini oluşturur. Gece çalışması sırf gece yapılıyor diye kendiliğinden zamlı sayılmasa da, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulamasıyla ek ödeme doğabilir; buna rağmen 7,5 saati aşan sürelerin ücretlendirilmesi, %50 zamlı fazla mesai kuralı ve “yarım saat–bir saat” yuvarlama gibi tekniklerle somut olaya göre belirlenir.
Bu çerçevede işverenin yükümlülükleri; posta çizelgelerini ilan etmekten iş sağlığı ve güvenliği kapsamında sağlık gözetimine, gece çalışacak işçiye işe giriş sağlık raporu alınmasından periyodik sağlık kontrolü yaptırmaya kadar uzanır; gece çalışması nedeniyle sağlığı bozulan işçiye mümkünse gündüz postasında uygun iş verme yükümlülüğü de gündeme gelebilir. Buna karşılık 18 yaş altı çalışanlar, hamile ve emziren kadın işçiler için gece çalışması yasağı, işçinin korunması açısından özel önem taşır; kurallara aykırılık halinde idari para cezası, iş müfettişi tutanaklarıyla tespit ve gerektiğinde sulh ceza mahkemesine itiraz gibi süreçler devreye girer. İşçi yönünden ise gece çalışmasının sınırlarının sürekli ihlali, çalışma şartlarının kanuna aykırı uygulanması veya sağlık ve güvenlik risklerinin artması durumunda haklı fesih ve kıdem tazminatı talebi, ayrıca zorunlu arabuluculuk sonrası işçilik alacakları davası ve uygun şartlarda işe iade davası seçenekleri gündeme gelir; böylece gece vardiyası uygulaması, hem ücret hem de fesih–tazminat boyutuyla işçi ve işveren açısından en sık uyuşmazlık doğuran alanlardan biri haline gelir.
GECE ÇALIŞMASI NEDİR VE NEDEN ÖZEL OLARAK DÜZENLENİR?
Faaliyetin kesintisiz yürütülmesi veya zorunlu ihtiyaçlar sebebiyle bazı işyerlerinde geceleri de çalışma devam eder. Bu farklı yapısı nedeniyle gece çalışmasının; süre, vardiya düzeni, sağlık gözetimi ve bazı gruplar bakımından yasakları mevzuatta özel biçimde ele alınmıştır. Gece çalışmasına ilişkin temel kural ve sınırlar İş Kanunu 69, ilgili vardiya düzeni ise özellikle Postalar Halinde Çalışma Yönetmeliği hükümleriyle birlikte değerlendirilir.
GECE ÇALIŞMASINDA 7,5 SAAT SINIRI VE İSTİSNALAR
İş Kanunu 69/3 uyarınca işçiler, gece döneminde genel kural olarak en fazla 7,5 saat çalıştırılabilir. 6645 sayılı Kanun değişikliğiyle; turizm, özel güvenlik, sağlık ve 6491 kapsamındaki petrol faaliyetleri yönünden, işçinin yazılı onayı alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması mümkün hâle getirilmiştir.
Uygulamada ve Yargıtay kararlarında; gece çalışmasında kural olarak 7,5 saatin aşılması hâlinde aşan kısmın fazla çalışma kabul edilir, ancak işçinin hakkının ödenmemesi sonucunu doğurmaması gerekir. İstisna kapsamındaki işlerde ayrıca özel bir üst sınır getirilmediği için, gece çalışmasının mutlak tavanı açısından genel kural olan günlük 11 saat sınırı önemini korur.
GECE ÇALIŞMASINDA FAZLA MESAİ UYGULAMASI NASIL OLUR?
Fazla çalışma normalde haftalık 45 saatin aşılması ile gündeme gelir. Gece çalışmalarında ise bunun yanında 7,5 saatlik özel sınır vardır ve 69. madde bu sınırın aşılmasını ayrıca tartışmalı biçimde fazla mesai ücreti hesabıyla ilişkilendirir. Turizm/özel güvenlik/sağlık gibi alanlarda yazılı onayla 7,5 saatin üstünde gece çalışması yaptırılabilse de, ücret yönünden “aşan kısmın” nasıl değerlendirileceği somut olaya göre tartışma yaratabilir; buna rağmen, işçiye fiilen fazla çalışma yaptırılmışsa, kural olarak karşılığının ödenmesi beklenir.
Haftalık çalışma süresi iş sözleşmesiyle 45 saatin altında belirlenmişse (örneğin 40 saat), 45 saate kadar olan kısım “fazla çalışma” değil fazla sürelerle çalışma sayılır. Gece çalışmalarında “fazla sürelerle çalışma” bakımından bir yasak bulunmadığı, buna karşılık bazı işyerlerinde fazla çalışma yasağı ve posta sistemi nedeniyle “fazla çalışma yaptırılamayacağı” yönünde değerlendirmeler de bulunmaktadır.
Ayrıca şu hususlar önemlidir:
- ➔ Yer altı işleri (maden ocağı, tünel, kanalizasyon gibi yer altında/su altında işler) bakımından fazla çalışma yasağı vardır.
- ➔ Gebe, doğum yapmış veya emziren işçiler için gece çalışma sınırlaması daha koruyucu biçimde uygulanır; bu gruplarda 7,5 saat sınırının aşılmaması gerektiği özellikle öne çıkar.
- ➔ Kadın işçilere gece fazla çalışma yaptırılmaması gerekir.
- ➔ Günün bir kısmı gündüz, bir kısmı geceye denk gelen çalışmalarda, işçinin gün içindeki fiili çalışması esas alınarak nitelendirme yapılması gerekir.
- ➔ Üçlü posta sistemi ile çalışılan işyerlerinde fazla çalışma yapılamaz.
- ➔ Fazla çalışmanın hesabında yarım saatten az süreler yarım saat, daha fazlası bir saat kabul edilir.
ÇALIŞMANIN GECE SAYILMASI: “SÜRENİN YARISI” KRİTERİ
Çalışma süresinin bir kısmı gündüz, bir kısmı gece dönemine denk gelebilir. Bu durumda uyuşmazlık çıkmaması için Postalar Hakkında Yönetmelik; bir postanın çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlıyorsa, o postadaki çalışmanın gece çalışması sayılacağını belirtir. Böylece “yasak kapsamına girip girmediği” tartışmalarında ölçüt netleştirilmiş olur.
ARA DİNLENMESİ VE GECE ÇALIŞMASINDA MOLA KURALLARI
İş Kanunu uyarınca işçilere günlük çalışma süresinin ortasında ara dinlenmesi verilmesi zorunludur. Süreler şöyle öngörülür:
- ➔ Çalışma süresi 4 saat veya daha kısa ise 15 dakika,
- ➔ 4 saatten fazla – 7,5 saate kadar (7,5 dahil) ise 30 dakika,
- ➔ 7,5 saatten fazla ise 1 saat ara dinlenmesi verilir.
Ara dinlenmesi kural olarak aralıksız kullandırılır; ancak işin niteliği ve sözleşmeye göre bölünebilmesi mümkündür. Dinlenme süresi, “işe geç başlatma” veya “erken bitirme” gibi yöntemlerle kâğıt üzerinde yaratılıp fiilen kullandırılmadan telafi edilemez. İşveren, işin devamlılığını sağlamak için farklı işçilere farklı saatlerde dinlenme verdirebilir; fakat bu yetkisini kötüye kullanamaz.
Ara dinlenmesi süresinde işçi serbesttir; isterse işyerini terk edebilir. Ancak işin gereği bazı sınırlamalar getirilebilir. Dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmaz; gece çalışmasında da kural değişmez.
Bu nedenle ara dinlenmeleri sırasında ayrıca fazla mesai ücreti ödenmez.
Gece çalışmasının “7,5 saat” sınırı, çoğu zaman dinlenme süresi hariç fiili çalışma üzerinden düşünülür; bu nedenle 7,5 saatlik gece çalışması varsa, 1 saat ara dinlenmesiyle birlikte işyerinde toplam bulunma süresi 8,5 saate çıkabilir.
Taşıtlarda çalışan işçiler bakımından, ara dinlenmesinin duraklama yerlerinde veya işin gereği taşıt içinde kullandırılması; sefer başka bir şehirde bitiyorsa işverenin konaklama sağlaması ya da işçiyi evine döndürmesi gerekir. İşyerinde yerleşmiş mola uygulamalarının işveren tarafından keyfi kaldırılması hâlinde, işçinin haklı fesih yoluna gidebilir.
GECE–GÜNDÜZ POSTA DÜZENİ, NÖBETLEŞME VE 11 SAAT DİNLENME
Gece ve gündüz işletilen, nöbetleşe işçi postalarının kullanıldığı işlerde; bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, izleyen haftada gündüz çalıştırılması suretiyle postaların sıraya konması esastır. İki haftalık nöbetleşme düzeninin uygulanabileceği de ifade edilir. Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
Hafta tatilinde de, Yargıtay uygulamasına göre postalar halinde çalışan işçiler açısından hafta tatilinin gece 24.00’ten başlaması gerekir; 24 saat kesintisiz hafta tatili aranır. 24 saatten az dinlenme verilirse, hafta tatilinin hiç kullandırılmadığı kabul edililir
Yıllık ücretli izin bakımından ise; İş Kanunu ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliğinde gece çalışmasına özgü ayrı bir kural yoktur, izin günlerinin saat 24.00’ten başlaması; ancak postalı çalışmanın niteliği gereği, hafta tatilinde görülen bazı istisnai durumlar yıllık izinde de pratikte tartışma yaratmaktadır.
GECE ÇALIŞMASINDA SAĞLIK RAPORU, PERİYODİK KONTROLLER VE İŞVERENİN İSG BORCU
Gece çalıştırılacak işçilerin sağlık durumunun gece çalışmasına uygun olduğu, işe başlamadan önce alınacak sağlık raporu ile belgelenmelidir. Gece çalıştırılan işçiler en geç iki yılda bir işveren tarafından periyodik sağlık kontrolünden geçirilmelidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 15. maddesi kapsamında işveren; çalışanların maruz kalabileceği riskleri dikkate alarak sağlık gözetimi yapmakla yükümlüdür. Çalışanların işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası/meslek hastalığı sonrası işe dönüşte ve işin devamında tehlike sınıfına göre düzenli aralıklarla muayeneden geçirilmesi gerekir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde sağlık raporu zorunludur ve raporun işyeri hekimi tarafından verilmesi gerektiği belirtilir. Sağlık gözetiminin tüm maliyetleri işverence karşılanır, işçiye yansıtılamaz; işe dönüş muayenesi de işçinin talebine bırakılmadan sağlık ve güvenlik yönünden zorunlu işlem olarak ele alınır.
Gece çalışması nedeniyle sağlığı bozulan işçi, durumu raporla belgelendirirse işverenin mümkünse işçiye gündüz postasında uygun iş vermesi gerekir. Çalışanlar ciddi ve yakın tehlike hâlinde iş sağlığı kuruluna veya işverene başvurup önlem alınmasını isteyebilir, gerekli önlem alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir.
İşyerinde gündüz çalışma yoksa veya uygun iş bulunamazsa, işverenin gündüz iş verme yükümlülüğü doğmayabilir; bu durumda işveren sağlık kurul raporuna dayanarak fesih yoluna gidebilir ve kıdem tazminatı ödemesi gerekir.
SÜREKLİ GECE VARDİYASINDA ÇALIŞTIRMA VE İŞÇİNİN HAKLARI
Bir işçinin sürekli olarak gece vardiyasında çalıştırılmasının, “insan haklarına aykırı” bir durum olduğu ifade edilir. Böyle bir uygulama varsa işçi, sözleşmesini haklı fesih ile sona erdirebilir; ayrıca koşulları varsa kıdem tazminatı hakkı doğar. Bu bağlamda yine nöbetleşme ilkesine dönülür: Gece ve gündüz işletilen, nöbetleşe postaların kullanıldığı işlerde bir hafta gece çalıştırılan işçinin takip eden hafta gündüz çalıştırılması suretiyle düzen kurulmalı; postası değiştirilen işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden yeni postada çalıştırılmamalıdır.
GECE ÇALIŞMASINDA İŞVERENİN YÖNETİM HAKKI VE EŞİTLİK YÜKÜMLÜLÜĞÜ
Bazı işletmeler teknik sebeplerle kesintisiz çalışmak zorunda olduğundan, işin nerede–nasıl–ne zaman yapılacağına ilişkin düzenlemeler çoğu zaman işverenin yönetim hakkı kapsamında planlanır. Ancak işveren, talimat verirken eşit durumdakilere eşit davranmak zorundadır; bu nedenle örneğin fazla çalışma ve gece çalışması planlamasında aynı nitelikteki işçiler arasında ayrım yapmamalı, gerektiğinde nöbetleşme usulü kurmalıdır.
Ayrıca Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 3. maddesi gereği; posta sayısı, her postanın başlama–bitme saatleri, postada çalışacak işçilerin ad–soyadı, ara dinlenmeleri ve hafta tatilleri ile bunlardaki değişikliklerin, işyerinde işçilerin kolayca görebileceği şekilde ilan edilmesi işverenin yükümlülükleri arasında sayılır.
GECE ÇALIŞMASI ÜCRETİ VE HESAPLAMA
Gece çalışması, sırf gece yapılıyor diye kanunen otomatik zamlı ücret gerektirmez; İş Kanunu’nun ücret hükümlerinde “gece çalışmasına daha fazla ödeme yapılır” şeklinde doğrudan bir hüküm bulunmaz.
Buna rağmen işveren, iç yönetmelik ile tek taraflı biçimde gece çalışmasına zam öngörebilir; ayrıca toplu iş sözleşmesi veya işkolu uygulamalarında gece çalışmasına %5–%30 arası ek ödeme yapabilir.
Buna karşılık şurası nettir: Gece çalışmasında 7,5 saati aşan süreler tartışmalı olsa da çoğu uygulamada fazla çalışma hesabıyla ilişkilendirilir ve fazla çalışmanın ücreti normal saat ücretinin %50 fazlası olarak ödenir.
Formül (fazla çalışma): Saatlik ücret × 1,5 ➔ Örneğin saatlik ücret 100 TL ise, gece fazla çalışma yapılan her saat için 100 TL yerine 150 TL ödenir.
Gece çalışmasında fazla çalışma hesabı yapılırken, “kural olan 45 saate göre değil 7,5 saate göre” hesap yapılır. Bu anlatıma göre, günlük gece çalışma 8,5 saat ise 1 saat için fazla çalışma ücretine hak kazanılır.
Haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, 45 saate kadar olan kısım fazla sürelerle çalışma sayılır ve bunun karşılığı saatlik ücrete %25 zam olarak verilir:
Formül (fazla sürelerle çalışma): Saatlik ücret × 1,25
- Gece çalışması varsa → kural olarak normal ücret (zam, varsa TİS/sözleşmeye göre)
- Gece 7,5 saat aşıldıysa → fazla çalışma (Saatlik ücret × 1,5)
- Haftalık 45 saat aşılmadıysa → fazla sürelerle çalışma (Saatlik ücret × 1,25)
- Kadın işçi/yer altı işleri gibi bazı alanlarda → 7,5 saatin aşılmaması gerekir, fakat fiilen çalıştırılmışsa ücretin ödenmesi gerekir.
YAZILI ONAYIN KAPSAMI, SÜRESİ VE İSPAT YÜKÜ
İş Kanunu 69/3, istisna alanlarında 7,5 saatin üzerinde gece çalışması için yazılı onayı şart koşar. Bu onay, geçerlilik şartı olduğundan yazılı alınmalıdır. 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırıldığında onayın alındığının ispat yükü işverendedir. Yazılı onay, hangi yolla alınmış olursa olsun bir yıl geçerli kabul edilir ve fazla çalışmalarda olduğu gibi her yıl yenilenmesi gerekir.
Öte yandan işçinin yazılı onay vermiş olması da, sağlık durumunun elverişli olmaması veya gece 7,5 saatin üzerinde çalışmamasını haklı kılan başka nedenler bulunması hâlinde işverenin işçiyi zorlayabileceği anlamına gelmez; sağlık veya haklı sebep varsa işçinin bu sürenin üstünde çalışmaya devam yükümlülüğü ortadan kalkar.
KİMLER GECE ÇALIŞAMAZ: ÇOCUK–GENÇ, GEBE–EMZİREN VE DİĞER YASAKLAR
İş Kanunu 73. maddeye göre sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. Ayrıca 18 yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece çalışmalarına ilişkin usul ve esaslar, Sağlık Bakanlığı görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Kadın işçiler açısından genel bir gece çalışması yasağı yoktur; ancak hamilelik ve analık hallerinde özel koruma vardır: kadın işçiler, gebe olduklarının doktor raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar, emziren kadın işçiler ise doğum tarihinden başlayarak 1 yıl gece postalarında çalıştırılamaz. Anne veya çocuğun sağlığı açısından gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse bu süre 6 ay daha uzatılabilir.
Bu yasaklara aykırı gece çalıştırma hâlinde idari para cezası uygulanabilir; ayrıca 2025 yılı için bu ceza her bir işçi başına 2.179 TL 'dir.
GECE ÇALIŞMASI KURALLARI İHLAL EDİLİRSE: İDARİ PARA CEZASI
İşveren gece çalışmalarında 7,5 saat sınırını aşarsa veya ara dinlenmesi, posta değişimi gibi çalışma sürelerine ilişkin kurallara uymazsa; İş Kanunu’nun 104. maddesi uyarınca idari para cezası uygulanabilir, bu cezaların işçi başına ayrı ayrı kesilebileceği ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı birimlerince verilir. İş müfettişlerinin düzenlediği tutanakların ihlallerin tespitinde delil niteliğindedir; işveren müfettişlere her türlü belgeyi sunmak zorundadır; özlük dosyalarının eksiksiz düzenlenmesi ve çalışma süresi kayıtlarının saklanması da işveren yükümlülüğündedir.
Ayrıca Umumi Hıfzıssıhha Kanunu kapsamında da gece çalışma yasaklarına aykırılık hâlinde idari para cezası gündeme gelebilir. Verilen idari para cezalarına karşı 15 gün içinde sulh ceza mahkemesine itiraz edilebilir.
GECE ÇALIŞMASI SEBEBİYLE İŞE İADE DAVASI VE HAK KAYIPLARI
Gece çalışmasında yasal sınırların aşılması veya çalışma düzeninin kanuna aykırı şekilde kurulması gibi ihlaller sonucunda iş sözleşmesi feshedilirse, işçi feshe karşı işe iade davası açabilme imkânı vardır. Bu yolla işçi hem işe dönüşü talep edebilir hem de koşullar varsa maddi sonuçlar elde edebilir. Buradaki yolun, uyuşmazlığın niteliğine göre çoğu zaman zorunlu arabuluculuk aşamasını da içerdiği aşağıdaki bölümlerde ayrıca düzenlenmiştir.
ÇALIŞMA ŞARTLARI KANUNA AYKIRI DEĞİŞTİRİLİRSE: HAKLI FESİH VE KIDEM TAZMİNATI
İş Kanunu 24/II-f uyarınca, işverenin çalışma şartlarını kanuna aykırı şekilde değiştirmesi veya uygulaması hâlinde işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı vardır. İşveren işçiyi sürekli biçimde gece çalışması süresini aşarak (7,5 saatten fazla) çalıştırıyorsa, bu durum süreklilik kazanmışsa veya işçinin sağlık ve güvenliğini tehdit ediyorsa; işçi, haklı fesih ile sözleşmeyi sona erdirebilir.
Haklı fesih hâlinde işçi şu şekilde korunur:
- İşçi kıdem tazminatı hakkı kazanır.
- İşçi ihbar tazminatı talep edemez (çünkü derhal fesih kullanılır).
- Varsa fazla mesai ücreti ve diğer işçilik alacaklarını talep edebilir.
- Haklı fesihte işçi, yazılı fesih bildirimiyle sözleşmeyi bitirip; kıdem tazminatı, ödenmeyen fazla mesai ve varsa diğer alacaklar (ör. yıllık izin ücreti) için talepte bulunabilir.
- Metne göre işçinin fesih öncesi işverene durumu bildirmesi ve ihlalin düzeltilmesini istemesi; düzeltilmezse derhal fesih yapması gerekir.
Bu taleplerin dava aşamasına taşınmasında çoğu durumda arabuluculuk başvurusu zorunlu adım olarak yer alır.
ZORUNLU ARABULUCULUK SÜRECİ VE SÜRELER
İşçi–işveren uyuşmazlıklarının çözümü için arabuluculuk sürecine başvurulur. Gece çalışmasının sınırları aşması, buna dayalı haklı fesih ve alacak talepleri gibi durumlarda işçi önce arabulucuya başvurur; arabulucu tarafları bir araya getirerek müzakere yürütür. Bu süreç en fazla üç hafta içinde tamamlanır ve tarafların bu süre içinde anlaşmaya varması hedeflenir. Anlaşma sağlanırsa, karşılıklı mutabakatla bir protokol düzenlenir ve hukuken bağlayıcı nitelik taşır. Anlaşma olmazsa, taraflar dava yoluna gidebilir; ayrıca bu aşama, dava açmadan önce tamamlanması gereken zorunlu bir prosedür olarak aktarılır.
İŞÇİLİK ALACAKLARI DAVASI: İHBARNAME, ARABULUCULUK VE 2 HAFTALIK DAVA SÜRESİ
İşçi alacakları ödenmiyorsa, İşverene ihbarname gönderilmesi gerekir. İşçi işçilik alacakları davası açmadan önce arabuluculuğa başvurur; arabuluculuk başarısız olursa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde dava açmanın zorunlu olduğu ifade edilir. Dava dilekçesinde işçinin alacak taleplerinin açıkça yazılması gerekir; uyuşmazlığın niteliğine göre iş mahkemesinde süreç yürütülür.
KONU HAKKINDA SIKÇA SORULAN SURLAR
1. Gece çalışması hangi saatler arasında kabul edilir?
Gece çalışması, en geç 20:00’de başlayıp en erken 06:00’ya kadar süren dönemdir ve bu zaman aralığında yapılan çalışmalar gece vardiyası sayılır. Çalışmanın bir kısmı gündüze sarksa bile, sürenin yarısından fazlası bu zaman dilimine denk geliyorsa gece çalışması hükümleri uygulanır.
2. Gece vardiyasında en fazla kaç saat çalışılabilir?
Kural olarak gece vardiyasında en fazla 7,5 saat çalışılabilir. Bu sınır, işçinin korunması amacıyla getirilmiştir ve ara dinlenmesi hariç fiili çalışma süresi üzerinden değerlendirilir.
3. 7,5 saatin üzerinde gece çalışması tamamen yasak mıdır?
Genel kural yasak olmakla birlikte turizm, özel güvenlik ve sağlık sektörlerinde işçinin yazılı onayı alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması mümkündür. Ancak bu durum işverenin diğer yasal sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
4. Gece çalışmasında yazılı onay neden önemlidir?
Yazılı onay, ispat değil geçerlilik şartıdır. İşçinin sözlü rızası yeterli değildir; yazılı onay yoksa 7,5 saati aşan gece çalışması hukuka aykırı kabul edilir ve sorumluluk işverene aittir.
5. Gece çalışması otomatik olarak zamlı mı ödenir?
Hayır. Gece çalışması ücreti, kanunen otomatik zamlı değildir. Ancak toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi veya yerleşik işyeri uygulaması varsa gece çalışmasına ek ödeme yapılabilir.
6. Gece çalışmasında fazla mesai ne zaman doğar?
Gece çalışmasında 7,5 saatin aşılması hâlinde, uygulamada çoğu zaman bu aşan süre fazla mesai olarak değerlendirilir ve %50 zamlı ücret gündeme gelir. Hesaplama somut olaya göre yapılır.
7. Gece çalışmasında ara dinlenmesi zorunlu mudur?
Evet. Çalışma süresi 7,5 saati aşıyorsa 1 saat, daha kısa sürelerde ise 15 veya 30 dakika ara dinlenmesi verilmesi zorunludur. Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz.
8. Gece vardiyasından sonra kaç saat dinlenme verilmelidir?
Postalar halinde çalışmada, vardiyası değiştirilen işçiye kesintisiz en az 11 saat dinlenme verilmeden yeni vardiyada çalıştırılamaz. Bu kural gece–gündüz geçişlerinde özellikle önemlidir.
9. Sürekli gece vardiyasında çalıştırılmak yasal mı?
Hayır. Bir işçinin sürekli gece çalıştırılması, nöbetleşme ilkesine ve işçinin korunmasına aykırıdır. Böyle bir durumda işçi haklı fesih yaparak kıdem tazminatı talep edebilir.
10. Kimler gece çalışması yapamaz?
18 yaş altı çalışanlar, hamile kadınlar ve emziren kadın işçiler gece vardiyasında çalıştırılamaz. Ayrıca sağlık raporuyla gece çalışması uygun olmayan işçiler de bu kapsamdadır.
11. Hamilelik sonrası gece çalışma yasağı ne kadar sürer?
Emziren kadın işçiler için gece çalışma yasağı doğumdan itibaren 1 yıl sürer. Anne veya çocuğun sağlığı açısından gerekli görülürse bu süre 6 ay daha uzatılabilir.
12. Gece çalışan işçiler için sağlık raporu zorunlu mu?
Evet. Gece çalışacak işçilerden işe girişte sağlık raporu alınmalı ve gece çalışanlar en geç iki yılda bir periyodik sağlık kontrolünden geçirilmelidir.
13. Gece çalışması sağlığı bozarsa işçi ne yapabilir?
Sağlığının gece çalışması nedeniyle bozulduğunu raporla belgeleyen işçi, mümkünse gündüz vardiyasına geçirilmelidir. Bu mümkün değilse işçi haklı fesih yoluna gidebilir.
14. Gece vardiyasında hafta tatili nasıl uygulanır?
Gece çalışan işçilere de hafta tatili verilmesi zorunludur. Yargıtay uygulamasına göre hafta tatili kesintisiz 24 saat olmalı, aksi hâlde hiç kullandırılmamış sayılır.
15. Gece çalışması kurallarına uyulmazsa işverene ne olur?
7,5 saat sınırının aşılması, ara dinlenmesinin verilmemesi veya vardiya kurallarının ihlali hâlinde işverene idari para cezası uygulanır. Denetimler iş müfettişleri tarafından yapılır.
16. Gece çalışması nedeniyle işten çıkarılan işçi ne yapabilir?
Hukuka aykırı gece çalışması gerekçe gösterilerek yapılan fesihlerde işçi işe iade davası açabilir veya koşulları varsa tazminat talep edebilir.
17. Gece çalışması nedeniyle istifa eden işçi kıdem alır mı?
Kural olarak istifa eden işçi kıdem alamaz; ancak gece çalışmasının sağlığı bozması veya kanuna aykırı hâle gelmesi durumunda yapılan fesih haklı fesih sayılır ve kıdem tazminatı doğar.
18. Gece çalışmasında arabuluculuk zorunlu mu?
Evet. İşçilik alacakları, fazla mesai ve tazminat talepleri için dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir.
19. Arabuluculukta anlaşma olmazsa ne yapılır?
Arabuluculuk sonunda anlaşma sağlanamazsa, son tutanak tarihinden itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılması zorunludur.
20. Gece çalışması neden en çok dava konusu olan alanlardan biridir?
Çünkü gece vardiyası; çalışma süresi, fazla mesai, ücret, sağlık ve güvenlik, haklı fesih ve kıdem tazminatı gibi birçok hakkı aynı anda etkiler. Bu nedenle hem işçi hem işveren açısından hukuki risklerin en yoğun olduğu çalışma düzenlerinden biridir.
21.Gece çalışamaz raporu nereden alınır?
Gece çalışamaz raporu, genellikle sağlık kuruluşlarından/hastaneden alınabilir.
22.Gece çalışana ek ücret zorunlu mu?
Sözleşmeye bağlı olduğu; kanunen zorunlu olmadığı belirtilir.
23.Gece çalışanın fazla mesai hakkı var mı?
Genel kural olarak 7,5 saatin aşılmaması gerektiği, ancak özel güvenlik–turizm–sağlık gibi istisna sektörlerde yazılı onayla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabildiği; hak ettiği takdirde fazla mesai ücretinin ödenmesinin gerektiği ifade edilir.
24.Gece vardiyasında fazla mesai nasıl hesaplanır?
7,5 saati aşan her saat fazla mesai olarak değerlendirilir ve saatlik ücretin %50 zamlı ödenmesi gerekir:
- ➔ Gece vardiyasında toplam çalışma: 9 saat
- ➔ Normal gece sınırı: 7,5 saat
- ➔ Fazla mesai: 9 – 7,5 = 1,5 saat
- ➔ Normal saatlik ücret: 20 TL
- ➔ Fazla mesai saatlik ücreti: 20 × 1,5 = 30 TL
- ➔ Toplam fazla mesai ücreti: 1,5 × 30 = 45 TL
25.Gece çalışana fazla mesai yaptırılabilir mi?
Evet, yazılı onayla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir; fakat bunun yasal sınırlar içinde olması gerekir.
26.Kadın işçiler gece vardiyasında çalışır mı? / hamile–emziren çalışır mı?
Kadın işçiler için genel bir yasak yoktur; ancak hamile ve emziren kadınların gece çalıştırılamaz.
27.Gece çalışanın dinlenme süresi ne kadar?
Gece vardiyası sonrası işçilere de günlük en az 11 saat dinlenme verilmesi gerekir, ayrıca gece vardiyası sonrası bir dinlenme günü verilmesi gerekir.
28.Gece vardiyasında mola nasıl olur?
Mola “normal çalışma saatlerindeki gibi uygulanır” ;
- ➔ 4 saate kadar 15 dakika,
- ➔ 7,5 saate kadar 30 dakika,
- ➔ 7.5 saatten fazlaysa 1 saat,
29.Gece çalışan işçi gündüze geçebilir mi?
Evet; gece çalışan işçinin gündüz çalışmaya geçme hakkı vardır.
30.Gece çalışanın yol ücretini işveren öder mi?
Sözleşmede işverenin yol ücreti/servis sağlayacağı yazıyorsa, işveren bu yükümlülüğü yerine getirmek zorundadır.
31.Gece çalışan işçi işten ayrılabilir mi? / kıdem alır mı?
Sağlık nedeniyle veya başka bir sebeple işten ayrılma hakkı olur; kural olarak istifa edenin kıdem alamadığı ancak gece çalışmasının sağlık üzerinde olumsuz sonuçlar doğurması haklı fesih sayılabilir ve bu durumda işçinin kıdem tazminatı olacaktır.
32.Gece çalışması yapmayan işçi işten çıkarılır mı?
Çıkarılabilir, bunun yasal süreçlere uygun olması gerektir.
33.Gece vardiyasında hafta tatili nasıl uygulanır?
Gece vardiyasında çalışanlara da hafta tatili verilmesi gerekir ve bunun uygun şekilde planlanması gerektir; ayrıca Yargıtay 24 saat kesintisiz hafta tatilini uygun görmektedir.
34.Gece vardiyasında kaç saatten fazla çalışılmamalı?
7,5 saatin aşılmaması gerekir; aşılması hâlinde fazla mesai ücreti verilir.
35.Gece çalışanlarda dinlenme molaları ne sıklıkla?
Gece çalışmasında da dinlenme molalarının en az 1 saat verilmesi gerekir ve uzun süreli çalışmalarda aralıklı dinlenme sağlanmalıdır.
MİMOZA HUKUK BÜROSU OLARAK HUKUKİ HİZMETLERİMİZ
Mimoza Hukuk Bürosu, özellikle iş hukuku alanında; gece çalışması, gece vardiyası, fazla mesai ücreti, 7,5 saat sınırı, haklı fesih, kıdem tazminatı, işçilik alacakları, işe iade davası ve zorunlu arabuluculuk süreçlerine ilişkin uyuşmazlıklarda müvekkillerine kapsamlı hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır. İşverenlerin İş Kanunu ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine uygun hareket etmesi, işçilerin ise gece çalışmasına bağlı ücret, dinlenme, sağlık raporu ve tazminat haklarının korunması amacıyla somut olaya özgü strateji geliştirerek, arabuluculuk aşamasından yargılama sürecine kadar etkin ve çözüm odaklı bir temsil sağlamaktayız.
İSTANBUL AVUKAT İLETİŞİM BİLGİLERİ
| Bilgi | Detay |
|---|---|
| İstanbul Avukatı | Fatma Türkan Kamış |
| Telefon | 0532 685 61 40 |
| Adres | AC MOMENT PLAZA / Soğanlık Yeni Mah. Baltacı Mehmet Paşa Sk. B Blok Kat:18 D No:152, Kartal / İstanbul |
| mimozahukuk@gmail.com | |
| Hizmet Alanları | Ceza, Boşanma, Kira, Gayrimenkul, İcra, Ticaret, Yabancılar, İş Hukuku |
| Avukata sor hattı | ➔ Tıklayın |
SONUÇ : GECE ÇALIŞMASI HAKLARI
Sonuç olarak gece çalışması, 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde süre, vardiya, dinlenme ve ücret bakımından sıkı kurallara bağlanmış özel bir çalışma biçimidir. Gece vardiyası uygulamasında kural olarak 7,5 saat sınırı, ara dinlenmesi, hafta tatilinin kesintisiz 24 saat kullandırılması ve 11 saat dinlenme süresi temel ölçütleri oluşturur; bu sınırların aşılması hâlinde fazla mesai ücreti, fazla sürelerle çalışma, vardiya ihlali ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri gündeme gelir. Özellikle turizm, özel güvenlik ve sağlık sektörlerinde yazılı onay ile 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yapılabilse de, bu durum işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksine sağlık raporu, periyodik kontroller, posta düzeni ve eşit davranma borcu gibi yükümlülükleri daha da önem kazanır. Gece çalışmasının sırf gece yapılması tek başına zamlı ücret doğurmasa bile, toplu iş sözleşmesi, işyeri uygulamaları ve fazla çalışma hesabı çerçevesinde işçinin ücret ve alacak hakları somut olayda yeniden değerlendirilir.
İşçi açısından bakıldığında, gece çalışması yasağı kapsamındaki gruplar (özellikle 18 yaş altı, hamile ve emziren kadın işçiler) bakımından koruyucu hükümler mutlak nitelik taşır; buna aykırı uygulamalar idari para cezası, denetim ve yargısal başvuru süreçlerini beraberinde getirir. Gece vardiyasında sürekli ve kanuna aykırı çalışma, çalışma şartlarının ağırlaştırılması veya sağlık risklerinin artması hâllerinde işçi; haklı fesih, kıdem tazminatı, fazla mesai alacakları, zorunlu arabuluculuk sonrası işçilik alacakları davası ve şartları varsa işe iade davası yoluyla haklarını talep edebilir. Bu nedenle gece çalışması, yalnızca bir vardiya planlaması meselesi değil; ücret, tazminat, fesih ve sağlık–güvenlik boyutlarıyla hem işverenler hem de çalışanlar için dikkatle yönetilmesi gereken, hukuki sonuçları ağır bir çalışma rejimidir.
