İŞÇİNİN MAAŞINA ZAM YAPILMAMASI VE İŞVERENİN ZAM ZORUNLULUĞU
İşçinin Zam Hakkı ve İşverenin Sorumlulukları
Türkiye’de artan enflasyon karşısında işçinin maaşı ve yaşam standardı önemli bir tartışma konusudur. İş Kanunu işverenlere doğrudan maaş zammı yapma zorunluluğu getirmemiştir, ancak bu durum işçinin tamamen korumasız olduğu anlamına gelmez. İşçinin zam hakkı, iş sözleşmesinde yer alan düzenlemeler ve Yargıtay kararları ile şekillenmektedir. Özellikle maaş artışı yapılmadığında ya da yapılan zam enflasyonun çok altında kaldığında, işçinin ekonomik gücü zayıflamakta ve bu da hukuki açıdan farklı sorunlar doğurmaktadır.
Buna karşın işverenin yükümlülükleri yalnızca sözleşmeyle sınırlı değildir; eşit davranma ilkesi her koşulda geçerlidir. Yani aynı işi yapan işçiler arasında keyfi ayrım yapılamaz, farklı zam oranları belirlenemez. Bu ilkenin ihlali halinde işçi hem ayrımcılık tazminatı talep edebilir hem de iş akdini haklı nedenle feshedebilir. Dolayısıyla işyerinde maaş zammı yapılmaması ya da düşük oranlarda yapılması durumunda, işçinin başvurabileceği hukuki yollar vardır. Yargıtay içtihatları, işverenin zam konusundaki serbestisini sınırlayan ve işçinin haklarını koruyan en önemli dayanak noktalarıdır.
İşçinin Maaşına Zam Yapılmaması
Türkiye’de yüksek enflasyon sebebiyle maaşların her yıl artırılması hem hakkaniyet hem de işçinin geçim güvencesi açısından önemlidir. Çünkü ancak bu şekilde işçinin maaşı enflasyona karşı korunabilir. Maaş enflasyona karşı korunursa işçinin yaşam standardı da düşmez. Ancak İş Kanunu’nda işverenin maaşa zam yapma zorunluluğunu açıkça düzenleyen bir hüküm bulunmamaktadır. Kanun, zam konusunu işçi ile işveren arasındaki sözleşmeye bırakmıştır. Yani işverenin zam yapmakla yükümlü olabilmesi için bu durumun iş sözleşmesinde belirtilmiş olması gerekir. Bununla birlikte işveren tamamen serbest değildir; İş Hukuku’nda geçerli olan eşit davranma ilkesi gereği işçilere farklı muamele yapılamaz. Örneğin, bazı işçilere zam yapılırken bazılarının dışarıda bırakılması ayrımcılık teşkil eder. Peki böyle bir durumda “herkese zam yapıldı bana yapılmadı” diyen işçi ne yapabilir, hakları nelerdir?
İşverenin Zam Yapma Zorunluluğu Var mı?
Genel kural olarak işveren, iş sözleşmesinde özel bir taahhüt yoksa işçiye zam yapmak zorunda değildir. Bu konuda Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 08.11.2018 tarihli kararında (2015/23111 Esas, 2018/20062 Karar) önemli noktalara değinmiştir:
- -İşçi, maaşına zam yapılmasını istemiş ancak işveren bu talebi reddetmiştir.
- -İşçi bunun üzerine istifa dilekçesi vererek işten ayrılmıştır.
- -İşverenin yazılı bir zam taahhüdü olmadığından, ücret asgari ücretin altına düşmediği sürece işverenin zam zorunluluğu yoktur.
- -Bu nedenle işçinin zammı alamadığı için yaptığı fesih haklı görülmemiş, tazminat hakkı da doğmamıştır.
Yargıtay başka bir kararında da (30.01.2012 tarih, 2009/37863 Esas, 2012/2312 Karar) yazılı sözleşme yoksa işverenin önceki yıllarda yaptığı zam oranlarıyla bağlı olmayacağını belirtmiştir. Mahkemenin öne çıkardığı hususlar şunlardır:
- -İşçi, işverenin yıllık %15 zam yaptığı iddiasıyla talepte bulunmuştur.
- -Ancak taraflar arasında yazılı bir sözleşmede zam oranı kararlaştırılmamıştır.
- -Yazılı düzenleme olmadıkça işveren önceki uygulamalarla bağlı değildir.
- -Ücret zammı konusu işverenin yönetim hakkı kapsamındadır.
- -Dolayısıyla işçinin maaş farkı talebi reddedilmiştir.
İşçinin Yapılan Zammı Beğenmemesi
İşverenin iş sözleşmesinde hüküm bulunmadıkça zam yapma zorunluluğu olmasa da, yaptığı zammın eşit davranma ilkesine aykırı olmaması gerekir. Eğer işveren bazı işçilere yüksek zam yapıp diğerlerine düşük zam yaparsa ya da hiç yapmazsa, bu ayrımcılık sayılabilir.
İş Kanunu m.5 gereği işveren; dil, ırk, cinsiyet, din, mezhep veya benzeri sebeplerle ayrım yapamaz. Ayrıca tam süreli – kısmi süreli ya da belirli – belirsiz süreli işçiler arasında da haksız farklılık yaratamaz.
Bu noktada Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 21.05.2007 tarihli kararı (2006/28014 Esas, 2007/16023 Karar) önemlidir:
- -İşçi oto boyacısı olarak çalışmaktadır.
- -İşveren, aynı işi yapan işçiler arasında keyfi farklılık yaratamaz.
- -Eşit işe eşit ücret ilkesi geçerlidir.
- -Aykırılık halinde işçi sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
Dolayısıyla işçi, yapılan zammın ayrımcılık nedeniyle düşük olduğunu ispatlarsa iş akdini haklı nedenle feshedebilir ve ayrıca 4 aya kadar ayrımcılık tazminatı talep edebilir.
Herkese Zam Yapıldı, Bana Yapılmadı Ne Olur?
Eğer işyerinde tüm işçilere zam yapılmış fakat belirli işçilere zam yapılmamışsa, bu durum da ayrımcılık yasağı kapsamında değerlendirilir. Böyle bir durumda işçi, zam yapılmamasının eşit davranma ilkesine aykırı olduğunu kanıtlarsa hem ayrımcılık tazminatına hak kazanır hem de iş akdini haklı nedenle feshedebilir.
Ancak bunun için zam yapılmayan işçinin, zam yapılan işçilerle eşit pozisyonda olması gerekir. Yargıtay’ın 30.06.2014 tarihli kararında (2012/22794 Esas, 2014/22459 Karar) bu husus açıkça belirtilmiştir. Mahkemenin vurguladığı noktalar:
- -Eşit davranma ilkesi iş hukukunda işverene yüklenen bir borçtur.
- -İşveren, objektif neden olmadıkça işçiler arasında ayrım yapamaz.
- -Ancak farklı görev ve konumdaki işçiler için farklı zam oranları belirlenebilir.
- -Yani eşit konumda olmayan işçiler için farklı zam uygulaması eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.
Sıkça Sorulan Sorular
1. İşverenin maaş zammı yapma zorunluluğu var mı? İşçi zam hakkını ne zaman kazanır?
İş Kanunu’na göre işverenin işçiye maaş zammı yapma zorunluluğu bulunmaz. Ancak iş sözleşmesinde maaş artışına dair bir hüküm varsa veya işyerinde eşit davranma ilkesi ihlal edilirse işçi bu konuda haklarını ileri sürebilir. Zam tarihi iş sözleşmesinde belirtilir. İşçi, sözleşmede yazan tarihte zam hakkını elde eder.
2. İşçinin maaşı enflasyon karşısında nasıl korunur?
Evet. Eğer iş sözleşmesinde “maaş zammı enflasyon oranında yapılır” şeklinde bir hüküm yoksa, işveren enflasyon oranının altında da zam verebilir. Tek şart, ücretin asgari ücretin altına düşmemesidir. Maaşların enflasyona karşı korunması için düzenli olarak artış yapılması gerekir.
3. İşveren enflasyonun altında zam yapabilir mi?
Eğer iş sözleşmesinde enflasyon oranı kadar artış yapılacağı yazılı değilse, işveren enflasyonun altında zam yapabilir. Ancak bu durumda ücret asgari ücretin altına düşemez. Dolayısıyla iş sözleşmesinde enflasyon oranında zam yapılacağı kararlaştırılmışsa işveren buna uymak zorundadır.
4. İşçi yapılan zammı beğenmezse ne yapabilir?
Eğer işveren eşit davranma ilkesine aykırı şekilde düşük zam yapmışsa işçi ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Ayrıca sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı hakkı doğurabilir.
5. Herkese zam yapılıp bana yapılmazsa hakkım nedir?
Bu durum işverenin eşit davranma yükümlülüğüne aykırıdır. İşçi ayrımcılık tazminatı talep edebilir ve iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
6. Önceki yıllarda zam yapıldıysa bu işveren için bağlayıcı mı?
Yargıtay kararlarına göre yazılı sözleşmede zam oranı belirtilmedikçe işveren önceki yıllarda yaptığı zamlarla bağlı değildir. Önceki uygulamalar işyeri teamülü sayılmaz.
7. İşveren bazı işçilere yüksek zam bazılarına düşük zam yapabilir mi?
Eğer objektif bir neden varsa, örneğin işçilerin görevleri ve performansları farklıysa farklı zam yapılabilir. Ancak keyfi şekilde farklı oranlar belirlenmesi eşit davranma ilkesine aykırıdır.
8. Zam yapılmazsa işçi istifa edebilir mi?
Sırf zam yapılmadığı için işçinin istifa etmesi haklı fesih sayılmaz. Ancak eşit davranma ilkesinin ihlali ispatlanırsa fesih haklı sebebe dayanabilir.
9. Maaşa zam yapılmadığında kıdem tazminatı alınabilir mi?
Eğer işçi yalnızca zam yapılmadığı gerekçesiyle ayrılırsa kıdem tazminatı hakkı doğmaz. Ancak ayrımcılık tazminatı gerektiren bir durum varsa bu hak talep edilebilir.
10. İşveren zam yapmadığında işçi dava açabilir mi?
İşçi, sözleşmede zam taahhüdü varsa veya eşit davranma ilkesi ihlal edildiyse dava açabilir. Bu davada maaş farkı ve tazminat talepleri gündeme gelir.
11. İşverenin verdiği zam oranı düşükse işçi ne yapabilir?
Zam oranı objektif kriterlerle belirlenmişse işverenin takdirindedir. Ancak ayrımcılık veya keyfilik söz konusuysa işçi dava yoluna başvurabilir.
12. İşçi zam farkı alacağı talep edebilir mi?
Sözleşmede zam oranı yazılıysa ve işveren bu oranın altında zam yapmışsa işçi fark alacağını talep edebilir. Yazılı hüküm yoksa zam farkı talebi kabul edilmez.
13. Eşit davranma ilkesine aykırılık nasıl ispatlanır?
İşçi, aynı işi yapan diğer işçilerle kıyas yaparak maaş farkını ortaya koyabilir. Yargıtay da bu konuda işçiden delil göstermesini beklemektedir.
14. Maaş zammı işyeri uygulaması haline gelebilir mi?
Yargıtay kararlarına göre önceki zamlar işyeri uygulaması sayılmaz. Zam için mutlaka iş sözleşmesinde hüküm bulunmalıdır.
15. İşçi zam yapılmamasını ayrımcılık davasına konu edebilir mi?
Evet, işverenin keyfi tutumu ayrımcılık yasağına aykırıysa işçi bu durumu dava edebilir. Sonuç olarak 4 aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı alabilir.
16. İşveren işçileri arasında zam oranında farklılık yapabilir mi?
Görev, performans veya kıdem gibi makul nedenler varsa işveren farklı zam oranı belirleyebilir. Ancak bu nedenler yoksa farklılık ayrımcılık olarak değerlendirilir.
17. Zam yapılmazsa işçi ihbar tazminatı alabilir mi?
Sırf zam yapılmaması haklı fesih sebebi oluşturmadığı için ihbar tazminatı hakkı doğmaz. Ancak haklı fesih varsa işçi kıdem tazminatına hak kazanabilir.
18. İş sözleşmesinde zam oranı belirtilmişse ne olur?
İşveren, sözleşmede yazan oranı uygulamak zorundadır. Aksi halde işçi hem zam farkını hem de diğer haklarını talep edebilir.
19. İşveren zam yapmayıp prim ödeyebilir mi?
Prim ödenmesi maaş zammı yerine geçmez. İşçi ancak sözleşmede açık düzenleme varsa bu ödemeleri kabul etmek zorundadır.
20. İşçinin performansına göre zam yapılabilir mi?
Evet, işveren performansı yüksek işçiye daha fazla zam yapabilir. Ancak performans kriterleri objektif olmalı ve keyfilikten uzak olmalıdır.
21. İşveren tek taraflı olarak zam oranını belirleyebilir mi?
Yazılı sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça zam oranı işverenin yönetim hakkına girer. Ancak eşit davranma ilkesi her durumda bağlayıcıdır.
22. İşçi düşük zam nedeniyle iş akdini feshedebilir mi?
Eğer düşük zam ayrımcılık sebebiyle yapılmışsa işçi haklı nedenle fesih hakkını kullanabilir. Aksi halde bu durum tek başına haklı sebep oluşturmaz.
23. İşçi zam yapılmadığında arabulucuya başvurabilir mi?
Evet, maaş artışı ile ilgili uyuşmazlıklar işçi alacağı sayıldığından arabuluculuk yoluna başvurulabilir. Bu süreç dava açmadan önce zorunludur.
24. İşverenin eşit davranma borcu nedir?
İşveren, aynı durumda olan işçiler arasında ayrım yapamaz. Zam oranında keyfi farklılık yaratması bu borcun ihlali anlamına gelir.
25. İşveren işçilerin bazılarına zam yapmazsa sonuç ne olur?
Bu durumda zam yapılmayan işçi ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Ayrıca sözleşmesini haklı nedenle feshedip kıdem tazminatını isteyebilir.
26. İşçinin zam hakkı hangi şartlarda doğar?
Zam hakkı, iş sözleşmesinde belirtilen tarihlerde doğar. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa işveren zam yapmakla yükümlü değildir.
27. İşveren zam yapmazsa ücret asgari ücrete düşerse ne olur?
İşveren işçiye en az asgari ücret ödemek zorundadır. Ücret asgari ücretin altına düşerse bu durum işçinin haklı fesih hakkını doğurur.
28. İşçi zam yapılmadığı için dava açarsa ne talep edebilir?
İşçi, sözleşmede yer alan oranı talep edebilir. Ayrıca ayrımcılık varsa ayrımcılık tazminatı ve diğer işçilik alacaklarını isteyebilir.
29. İşveren zam yapmadığını ekonomik krizle gerekçelendirebilir mi?
Ekonomik kriz tek başına işverenin eşit davranma borcunu ortadan kaldırmaz. Ancak işyerinde tüm işçilere zam yapılmadıysa bu durum geçerli bir gerekçe sayılabilir.
30. İşçi zam yapılmamasına rağmen çalışmaya devam ederse hakkını kaybeder mi?
Hayır, işçi zam yapılmamasına sessiz kalsa bile haklarını talep etme imkânını kaybetmez. Dava açma süresi zamanaşımı süreleri içinde kullanılabilir.
Sonuç: İşçinin Zam Hakkı ve Eşitlik İlkesi
Türkiye’de yüksek enflasyon ve artan hayat pahalılığı, işçinin maaşı konusunda düzenli zam yapılmasını adeta zorunlu hale getirmektedir. Ancak İş Kanunu işverenlere doğrudan maaş zammı yapma yükümlülüğü getirmemekte, bu konuyu büyük ölçüde iş sözleşmelerine bırakmaktadır. Yine de işverenin keyfi davranma hakkı bulunmamaktadır; çünkü eşit davranma ilkesi hem kanun hem de Yargıtay kararları ile güvence altına alınmıştır. İşçiye zam yapılmaması ya da düşük oranlı zam verilmesi durumunda, ayrımcılık söz konusuysa işçi hem ayrımcılık tazminatı talep edebilir hem de iş akdini haklı nedenle feshedebilir.
İşçinin zam hakkı kanuni bir zorunluluktan çok sözleşme hükümleri ve yargı içtihatlarıyla belirlenmektedir. İşverenin zam yapmaması tek başına işçiye tazminat hakkı sağlamazken, eşitlik ilkesinin ihlali halinde işçi önemli yasal haklara sahip olur. Bu nedenle hem işçi hem de işveren, maaş artışına ilişkin düzenlemeleri sözleşmeye net bir şekilde yazmalı ve uygulamada eşit davranma yükümlülüğüne titizlikle uymalıdır. Bu yaklaşım, iş barışını koruyacak ve işçinin ekonomik güvenliğini sağlayacaktır.
???? Sonuç olarak, işçinin zam hakkı konusunda doğrudan kanuni bir zorunluluk bulunmamakta, düzenleme büyük ölçüde iş sözleşmesine bırakılmaktadır. Ancak işverenin eşit davranma yükümlülüğü hem kanun hem de Yargıtay kararları ile güvence altına alınmıştır. İşçiye zam yapılmaması veya ayrımcı oranlarda zam yapılması halinde işçi, haklı nedenle fesih ve ayrımcılık tazminatı yoluna başvurabilir.
